Türk Devletleri Teşkilatı

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), ortak dil, tarih ve kültür bağlarına sahip Türk devletleri arasında siyasi, ekonomik ve kültürel iş birliğini geliştirmeyi amaçlayan hükümetlerarası bir kuruluştur. TDT, Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan’ın 3 Ekim 2009’da imzaladığı Nahçıvan Anlaşması ile “Türk Konseyi” adıyla kuruldu. Özbekistan 2019’da tam üye oldu. Kuruluşun adı, 12 Kasım 2021’de düzenlenen İstanbul Zirvesi’nde “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirildi. Resmî internet sitesi: https://www.turkicstates.org/tr

Üyeleri: Tam üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dır. Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci devlet; Ekonomik İşbirliği Teşkilatı ise gözlemci uluslararası kuruluştur.

Worked for 30s

Drought Prevention Institute (DPI)-Kuraklık Önleme Enstitüsü nedir?

Drought Prevention Institute (DPI), Türkçesiyle Kuraklık Önleme Enstitüsü, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) bünyesinde kuraklık, su kıtlığı ve iklim değişikliğinin etkileriyle mücadele etmek amacıyla oluşturulan bölgesel bir iş birliği platformudur. Enstitünün kurulmasına ilişkin mutabakat zaptı, TDT Sekretaryası ile Macaristan Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı arasında 10 Kasım 2022’de Semerkant’ta imzalandı. DPI, TDT’nin Budapeşte Temsilcilik Ofisi bünyesinde faaliyet göstermeye başladı.

TDT’nin ilgili resmî sayfası: https://www.turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/26-cooperation-among-the-ministers-of-environment-and-ecology

Kuruluş kararının yer aldığı Semerkant Bildirisi: https://turkicstates.org/u/d/haberler/samarkand-declaration-2679-165.pdf

Temel amaçları

DPI’nin başlıca çalışma alanları şunlardır:

  • Kuraklığın tarımsal üretim üzerindeki etkilerini azaltmak
  • Su kaynaklarının sürdürülebilir ve verimli kullanılmasını sağlamak
  • Modern sulama ve su tasarrufu teknolojilerini yaygınlaştırmak
  • Kuraklık izleme ve erken uyarı sistemleri geliştirmek
  • Kuraklığa dayanıklı bitki çeşitlerini ve iklim dostu tarımı desteklemek
  • Çölleşme, toprak bozulması ve tuzlanmayla mücadele etmek
  • Ağaçlandırma ve ekosistem restorasyonu projeleri geliştirmek
  • Üye ülkeler arasında araştırma, eğitim ve teknoloji transferi sağlamak
  • Uygun projeleri uluslararası yatırımcı ve finans kuruluşlarıyla buluşturmak

Nasıl çalışır?

DPI; TDT Sekretaryası, Budapeşte Temsilcilik Ofisi, Macaristan İhracatı Teşvik Ajansı (HEPA), üniversiteler, araştırma merkezleri, kamu kurumları ve özel şirketlerle birlikte çalışmaktadır. Enstitü doğrudan bir hibe veya kredi kuruluşu değildir. Projelere teknik destek sağlama, ortak bulma, proje geliştirme ve projeleri finansman olanaklarıyla buluşturma işlevi görür. HEPA’nın açıklaması:
https://hepa.hu/en/news/a-new-milestone-for-the-drought-prevention-institute

TDT, 2024 Bişkek Bildirisi’nde DPI’nin TDT bölgesindeki çok taraflı kalkınma projelerini belirlemeyi ve uygulamayı amaçladığını belirtmiştir: https://www.turkicstates.org/u/d/news/bishkek-declaration-with-flag-para.pdf

Özbekistan açısından önemi

Özbekistan; su kıtlığı, sulamalı tarımın yüksek su ihtiyacı, toprak tuzlanması ve Aral Gölü çevresindeki çevresel sorunlar nedeniyle DPI çalışmalarından doğrudan yararlanabilecek ülkelerden biridir. Enstitünün ilk yönetim kurulu toplantısında, Özbekistan’daki Özbek-Macar Ortak Araştırma Merkezi’ne saha ziyareti yapılması ve burada edinilen deneyimin diğer TDT ülkeleriyle paylaşılması kararlaştırılmıştır.

İlgili TDT açıklaması: https://www.turkicstates.org/en/news/first-board-meeting-of-the-ots-drought-prevention-institute-convened-in-hungary

DPI’nin Batken Bölgesine Yönelik Kararları ve Çalışmaları

DPI’nin ilk somut uygulama alanlarından biri, Kırgızistan’ın güneybatısında ve Fergana Vadisi’nin sınır kuşağında bulunan Batken bölgesi oldu. Sıcak ve kurak iklimi, sulamaya bağımlı tarımsal üretimi, su kaynakları üzerindeki baskı ve arazi bozulması nedeniyle Batken; kuraklıkla mücadele, sürdürülebilir su yönetimi ve ekosistem restorasyonu bakımından öncelikli bir pilot bölge olarak değerlendirildi.

Batken’e ilişkin ilk önemli siyasi karar, Türk Devletleri Teşkilatı’nın 3 Kasım 2023 tarihli 10. Zirve Astana Bildirisi’nde yer aldı. Bildirinin 84. paragrafında, DPI’nin 19 Haziran 2023’te Macaristan’ın Gödöllő kentinde gerçekleştirilen ilk toplantısı ve proje odaklı yaklaşımı memnuniyetle karşılandı. Ayrıca Kırgızistan’ın Batken bölgesindeki ilk ağaçlandırma projesinin başlatılması takdir edilerek bunun kuraklığın olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik proaktif bir girişim olduğu belirtildi. TDT, diğer üye devletleri de benzer ve etkili proje teklifleri sunmaya davet etti.

Astana Bildirisi:
https://www.turkicstates.org/u/d/haberler/astana-declaration-3113-215.pdf

Bu karar, Batken’deki çalışmayı DPI’nin kurumsal gelişimi açısından da önemli bir konuma taşıdı. Proje, Enstitünün yalnızca araştırma ve eşgüdüm yapan bir platform değil, üye ülkelerde uygulanabilir projeler geliştirmeyi hedefleyen bir mekanizma olarak tasarlandığını gösteren ilk örneklerden biri olarak sunuldu. Bununla birlikte Astana Bildirisi, projenin başlatıldığını bildirmekte; uygulama alanı, kullanılan yöntem, dikilen türler, bütçe, uygulayıcı kuruluşlar ve gerçekleşme sonuçları hakkında ayrıntılı bilgi vermemektedir.

Fergana–Batken proje değerlendirme ziyareti

DPI, Batken’de uygulanabilecek projeleri belirlemek amacıyla 26–30 Ağustos 2024 tarihlerinde Özbekistan–Kırgızistan sınır bölgesine bir proje değerlendirme ve inceleme ziyareti gerçekleştirdi. Macaristan İhracatı Teşvik Ajansı HEPA’nın açıklamasına göre ziyaretin amacı, kuraklıktan etkilenen Fergana Vadisi ile Batken bölgesini incelemek, yerel ihtiyaçları değerlendirmek ve proje imkânlarını belirlemekti.

HEPA ve Macaristan Tarım ve Yaşam Bilimleri Üniversitesi (MATE) uzmanlarından oluşan heyet; kamu kurumları, yerel yönetimler ve bölgedeki üniversitelerin temsilcileriyle görüşmeler yaptı. Görüşmelerde öne çıkan potansiyel iş birliği alanları şunlardı:

  • Sürdürülebilir su yönetimi,
  • Sulama sistemlerinin modernleştirilmesi,
  • Tarımda su verimliliğinin artırılması,
  • Kuraklığa dayanıklı ve sürdürülebilir tarım çözümleri,
  • Macar su teknolojilerinin bölgesel ihtiyaçlara uyarlanması,
  • Üniversiteler ve araştırma merkezleri arasında bilgi ve teknoloji transferi.

HEPA’nın ziyaret açıklaması:
https://hepa.hu/en/news/hungary-helps-drought-prevention-in-central-asia

Saha ziyareti, Batken çalışmalarının yalnızca Kırgızistan sınırları içinde ele alınmadığını da gösterdi. Batken ile Özbekistan’ın Fergana bölgesi aynı ekolojik ve hidrolojik kuşağın parçaları olduğundan, DPI bölgeyi sınır aşan su yönetimi ve tarımsal dayanıklılık bakımından birlikte değerlendirdi. Böylece Batken, Kırgızistan ve Özbekistan arasında geliştirilecek ortak veya birbirini tamamlayan uygulamalar için bir pilot alan niteliği kazandı.

Batken konusu Brüksel Bölgesel Su Forumu’na taşındı

DPI’nin Batken’e yönelik çalışmaları, 5 Mart 2025’te Brüksel’de düzenlenen TDT Bölgesel Su Forumu’nda da ele alındı. Forum programında “DPI çerçevesinde Kırgızistan’ın Batken bölgesi ve Özbekistan’daki iş birliği imkânları” başlıklı özel bir oturuma yer verildi.

Oturuma DPI, MATE, Fergana Devlet Üniversitesi ve Kırgız Millî Tarım Üniversitesi temsilcileri katıldı. Böylece 2024’te gerçekleştirilen saha incelemesinde belirlenen ihtiyaçlar, akademik kuruluşların ve uluslararası paydaşların katıldığı daha geniş bir platformda tartışmaya açıldı.

Forum programı:
https://hepa.hu/uploads/08d43ad369dfae5eb5b70a864b2e06024171f1cc_67c5c0b20dbd0.pdf

İki Batken projesine ilişkin siyasi beklenti

Türk Devletleri Teşkilatı’nın Ocak–Haziran 2025 dönemini kapsayan Türk Devletleri Dergisi’nin 5. sayısında, Kırgızistan’ın TDT Dönem Başkanlığı kapsamında DPI’nin çevre gündemine yaptığı katkı vurgulandı ve Enstitünün Batken bölgesinde iki projeyi başarıyla uygulamasına yönelik beklenti dile getirildi.

Dergide yer alan açıklamada şu ifade kullanıldı:

“We trust that the Institute will successfully implement two projects in the Batken region of the Kyrgyz Republic.”

Türkçesi:

“Enstitünün Kırgız Cumhuriyeti’nin Batken bölgesinde iki projeyi başarıyla uygulayacağına inanıyoruz.”

Türk Devletleri Dergisi, Ocak–Haziran 2025, Sayı 5:
https://turkicstates.org/u/turkic-magazine-.pdf

Bu ifade, Batken gündeminin 2023’te duyurulan ilk ağaçlandırma projesinden daha geniş bir proje portföyüne dönüştürülmesinin hedeflendiğini göstermektedir. Ancak açıklamada iki projenin resmî adları, bütçeleri, uygulayıcıları ve takvimleri belirtilmemiştir.

Orman restorasyonu ve bozulmuş arazilerin iyileştirilmesi

Kırgızistan’ın TDT dönem başkanlığına ilişkin daha sonraki değerlendirmelerde, Macaristan’ın desteği ve Budapeşte’deki DPI aracılığıyla Batken’de iki ana çalışma yönünün geliştirildiği bildirildi:

  • Ormanların restorasyonu,
  • Bozulmuş arazilerin rehabilitasyonu ve yeniden üretken hâle getirilmesi.

Kırgız Millî Haber Ajansı Kabar’da yayımlanan değerlendirme:
https://ru.kabar.kg/news/otg-pod-predsedatelstvom-kyrgyzstana-novye-iniciativy-i-napravleniya-integracii/

Bu açıklama, Batken için öngörülen iki projenin genel temalarını ortaya koymakla birlikte proje belgeleri, kesin uygulama sahaları, dikim miktarları, karbon hesapları, finansman yapısı ve gerçekleşme sonuçları kamuya açık kaynaklarda ayrıntılı biçimde sunulmamıştır. Bu nedenle haber metninde çalışmalar için “başlatıldığı bildirildi” veya “uygulanması öngörüldü” ifadelerinin kullanılması; bağımsız olarak doğrulanmış sonuçlar bulunmadıkça “tamamlandı” ya da “başarıyla uygulandı” denilmemesi daha isabetlidir.

Batken’in DPI açısından stratejik anlamı

Batken, DPI açısından yalnızca bir ağaçlandırma sahası değildir. Bölge;

  • Kuraklık ve su kıtlığının belirgin olması,
  • Tarımın sulamaya ve kırsal su kaynaklarına bağımlılığı,
  • Toprak ve bitki örtüsündeki bozulma,
  • Kırgızistan–Özbekistan sınır kuşağında bulunması,
  • Uygulanacak çözümlerin diğer TDT ülkelerine aktarılabilme potansiyeli

nedeniyle DPI’nin proje odaklı modelini sınayabileceği bir gösterim alanıdır.

Bu yönüyle Batken’de yürütülen hazırlıklar, DPI’nin daha sonra ilan edeceği proje çağrısının da kurumsal ve teknik zeminini oluşturdu. Enstitü, Batken tecrübesinden hareketle ağaçlandırma, bozulmuş arazilerin restorasyonu, sürdürülebilir tarım ve su yönetimi gibi alanlarda TDT ülkelerinden yeni proje fikirleri toplamaya yöneldi.

DPI’nin İlk Uluslararası Proje Çağrısı

Batken’de yürütülen hazırlıkların ardından DPI, kuraklıkla mücadeleye yönelik projeleri daha geniş bir bölgesel portföy altında toplamak amacıyla ilk uluslararası proje konsepti çağrısını başlattı.

Çağrı, 25 Haziran 2025’te Kırgızistan’ın Çolpon-Ata kentinde düzenlenen TDT 4. Tarım Bakanları Toplantısı’nda tanıtıldı; 3 Temmuz 2025’te Budapeşte’de resmen ilan edildi. Başvurular 31 Ekim 2025 günü Orta Avrupa saatiyle 12.00’ye kadar kabul edildi.

DPI çağrı metni:
https://dpiots.org/calls-for-expressions-of-interest/

TDT’nin çağrı duyurusu:
https://www.turkicstates.org/en/news/the-first-international-call-for-expression-of-interest-of-the-drought-prevention-institute-dpi-of-the-organization-of-turkic-states-

HEPA’nın duyurusu:
https://hepa.hu/en/news/a-new-milestone-for-the-drought-prevention-institute

Çağrının amacı

DPI bu çağrıyla, TDT ülkelerinde kuraklığın önlenmesine ve iklim dayanıklılığının artırılmasına katkı sağlayabilecek olgun proje fikirlerinden bir bölgesel proje havuzu oluşturmayı hedefledi.

Çağrı, projelere doğrudan ve otomatik finansman verilmesini öngören klasik bir hibe programı olarak tasarlanmadı. DPI’nin rolü; uygun bulunan proje fikirlerinin geliştirilmesine destek olmak, teknik ve kurumsal ortaklıklar kurulmasını kolaylaştırmak ve projeleri potansiyel yatırımcılar, finans kuruluşları veya uluslararası kalkınma mekanizmalarıyla buluşturmaktı.

Çağrı metninde, başvuru yapılmasının DPI ile başvuru sahibi arasında hukuki bir ilişki oluşturmadığı ve seçilen projeler için dahi finansman garantisi vermediği açıkça belirtildi. Dolayısıyla çağrıya başvurmak veya olumlu değerlendirme almak, tek başına hibe ya da yatırım tahsisi anlamına gelmiyordu.

Öncelikli proje alanları

Çağrı beş ana tematik alana odaklandı:

  1. Sürdürülebilir tarım: Toprak koruma, onarıcı tarım uygulamaları, kuraklığa dayanıklı ürünler, gıda güvenliği ve iklim değişikliğine dayanıklı tarımsal üretim.
  2. Su kaynakları yönetimi: Su kullanım verimliliği, su kaynaklarının korunması, havza restorasyonu, akıllı sulama, yağmur suyu hasadı ve bütünleşik su planlaması.
  3. Ağaçlandırma: Bozulmuş arazilerin restorasyonu, yerli ve iklim koşullarına dayanıklı ağaç türlerinin dikimi, toplum temelli orman geliştirme ve uzun vadeli orman yönetimi.
  4. Kuraklık erken uyarı ve izleme sistemleri: Uzaktan algılama, iklim verilerinin modellenmesi, gerçek zamanlı izleme teknolojileri ve toplum temelli uyarı sistemleri.
  5. Yeşil finansman: Yeşil tahviller, iklim finansmanı stratejileri, sürdürülebilir yatırım platformları ve kamu ile özel sermayeyi iklim projelerine yönlendirecek finansal araçlar.

Bu kapsam, DPI’nin yalnızca sahada ağaç dikilmesini değil; bilimsel izleme, su yönetimi, finansman modeli, yerel katılım ve uzun vadeli sürdürülebilirliği birlikte ele alan projeler aradığını göstermektedir.

Kimler başvurabildi?

Başvurular, TDT’nin tam üyesi olan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye ve Özbekistan’da veya Macaristan’da kayıtlı tüzel kişilere açıktı. Bu kapsamda aşağıdaki kuruluş türleri başvuru yapabildi:

  • Kamu kurumları,
  • Üniversiteler,
  • Araştırma enstitüleri,
  • Kamu iştiraki şirketler,
  • Özel şirketler,
  • Bölgesel ve uluslararası kuruluşlar,
  • Sivil toplum kuruluşları.

Başvuru sahibi lider kuruluşun TDT üyesi bir ülkede veya Macaristan’da kayıtlı olması gerekiyordu. TDT ülkeleri ve Avrupa Birliği’nde yerleşik diğer tüzel kişiler projelere ortak olarak katılabiliyordu. Konsorsiyumda bir Macar ortağın bulunması zorunlu değildi.

İki proje kategorisi

DPI çağrısı kapsamında iki tür proje konsepti kabul edildi:

Fizibilite ve kapasite geliştirme projeleri: Henüz yatırım aşamasına gelmemiş bir proje fikrinin teknik, ekonomik, sosyal, çevresel, hukuki ve finansal açıdan geliştirilmesini kapsıyordu. Bu kategoride paydaş görüşmeleri, etki analizleri, yatırım yapılabilirlik değerlendirmeleri ve kapasite geliştirme faaliyetleri öngörülebiliyordu.

Kavram kanıtlama – Proof of Concept (PoC) projeleri: Teknik ortakları ve potansiyel finansörleri belirlenmiş, finansman modeli üzerinde çalışılmış ve uygulamaya daha yakın durumdaki projelere yönelikti. Bu kategoride yatırımcılarla görüşme, hukuki ve finansal yapının tamamlanması, uygulama ortaklarının seçilmesi ve etki değerlendirme sisteminin oluşturulması bekleniyordu.

Bütçe ve eş finansman koşulu

Sunulan proje konseptlerinin toplam planlanan bütçesinin 100 bin ile 10 milyon ABD doları arasında olması gerekiyordu. Proje sahibinin veya proje ortaklarının toplam maliyetin en az yüzde 15’ini kendi kaynaklarıyla karşılaması şartı getirildi.

Ayni katkılar değerlendirmede öz kaynak olarak kabul edilmedi. Çağrının soru-cevap belgesine göre yüzde 15’lik katkının, aksi kararlaştırılmadıkça, konsorsiyum ortakları arasında proje bütçelerindeki paylarıyla orantılı biçimde karşılanması tercih ediliyordu.

Projelerin uygulama başlangıçlarının 2026 yılının üçüncü çeyreğinden önce olmaması öngörüldü. Proje süresi için ise genel bir üst sınır belirlenmedi.

DPI çağrısı hakkında sık sorulan sorular:
https://dpiots.org/faq-call-for-expression-of-interest/

Başvuruda aranan belgeler

Başvuruların İngilizce hazırlanması gerekiyordu. Başlıca belgeler şunlardı:

  • En fazla dört sayfalık proje konsept notu,
  • Projenin hedef ülkesi veya bölgesi,
  • Tahmini bütçe ve uygulama takvimi,
  • Ön finansman veya eş finansman yapısı,
  • Teknik ortaklar ve olası finansörler,
  • İlgili kamu kurumu veya kurumlarından alınmış İngilizce destek mektubu.

Birden fazla ülkede uygulanacak sınır aşan projelerde ilgili ülkelerden destek mektupları sunulması bekleniyordu. Proje birden fazla tematik alanı kapsıyorsa her alanla ilgili yetkili kurumun desteğinin gösterilmesi talep edilebiliyordu.

Değerlendirme ölçütleri

Proje konseptlerinin değerlendirilmesinde şu ölçütlere ağırlık verildi:

  • Kuraklıkla mücadeleye sağlayacağı kalkınma ve çevre etkisi,
  • Projenin yenilikçi ve dönüştürücü niteliği,
  • Başka bölgelere uygulanabilirliği ve ölçeklenebilirliği,
  • Proje fikrinin olgunluk düzeyi,
  • Yerel paydaşların ve kamu kurumlarının katılımı,
  • Finansal sürdürülebilirlik,
  • Yatırıma dönüşme ihtimali,
  • Risk profili,
  • Başvuru sahibinin mesleki deneyimi ve referansları.

DPI, “dönüştürücü proje”yi küçük ve kademeli iyileştirmelerin ötesine geçen; kuraklığın etkilerinin önlenmesi veya azaltılmasında kalıcı, sistemsel ya da bölgesel değişim oluşturabilecek girişim olarak tanımladı.

Çağrıya gösterilen ilgi

HEPA’nın çağrı kapandıktan sonra yayımladığı açıklamaya göre, 31 Ekim 2025’e kadar yaklaşık 60 proje konsepti sunuldu. Başvurular TDT’nin bütün üye ülkelerinden ve Macaristan’dan geldi; bazı proje önerilerine Avrupa Birliği ülkelerindeki kuruluşlar da ortak olarak katıldı.

Sunulan fikirler; sürdürülebilir tarım, ağaçlandırma, kuraklığa dayanıklı bitkiler, su yönetimi, kuraklık izleme sistemleri ve sürdürülebilir finansman çözümleri üzerinde yoğunlaştı.

HEPA’nın çağrı sonuçlarına ilişkin açıklaması:
https://hepa.hu/hirek/peldaerteku-reszvetel-az-aszalymegelozo-intezet-elso-nemzetkozi-palyazati-felhivasan-aszalykezelesi-forumot-rendeztek-karcagon

Kamuya açık bu açıklama, yaklaşık 60 başvuru alındığını doğrulamakla birlikte bütün başvuruların isimlerini, aldıkları puanları veya seçilen projelerin tam listesini açıklamamaktadır. Bu nedenle belirli bir projenin çağrıya sunulduğu, değerlendirmeye alındığı veya seçildiği yönündeki bilgiler ayrıca proje sahibi ve DPI arasındaki yazışma ve belgelerle doğrulanmalıdır.

Bu çağrı çerçevesinde geliştirilen ve DPI’ye sunulan girişimlerden biri de CARBOBELISK projesiydi. Projenin DPI süreci, başvuru hazırlıkları, sunulan belgeler, kurumsal temaslar ve değerlendirme aşamaları aşağıda kronolojik olarak ele alınmaktadır.

CARBOBELISK Projesi Nedir?

CARBOBELISK, DPI’nin 2025 yılında açtığı uluslararası proje çağrısına sunulan; Kırgızistan’ın Batken bölgesinde kuraklıkla mücadele, bozulmuş arazilerin restorasyonu, plantasyon ormancılığı ve karbon tutumunu aynı model içinde birleştirmeyi amaçlayan bir proje teklifidir.

Projenin DPI başvuru numarası KG37, lider başvuru sahibi ise Macaristan merkezli Hungaroplant LLC / Silvanus Group olarak gösterilmektedir. Uygulama alanı, Kırgızistan’ın Batken bölgesindeki Leylek ilçesi olarak belirlenmiştir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 1)

CARBOBELISK, DPI’nin 3 Temmuz 2025’te ilan ettiği ilk uluslararası proje konsepti çağrısına KG37 başvuru numarasıyla sunuldu. Çağrının resmî metni ve başvuru koşulları:
https://dpiots.org/calls-for-expressions-of-interest/

İlgili diğer bağlantılar:

Projenin ortaya çıkışı

CARBOBELISK’in dayandığı siyasi çerçeve, TDT’nin 2023 Astana Bildirisi’nde Batken’deki ilk ağaçlandırma projesinin başlatılmasını desteklemesine uzanmaktadır. Programatik dayanağını ise DPI’nin 2025 yılında yayımladığı proje konsepti çağrısı oluşturmaktadır.

Hungaroplant tarafından hazırlanan ilk teklif 31 Ekim 2025 tarihini taşımaktadır. Projenin sunulduğu, 5 Kasım 2025 tarihli yazışmayla teyit edilmiştir. İlk tasarımda Batken’in beş ilçesine yayılan ve zaman içinde 5.000 hektara ulaşabilecek bir model öngörülmüş, ancak güncel başvuru 150 hektarlık pilot uygulamayla sınırlandırılmıştır. Dolayısıyla 5.000 hektar, mevcut arazi tahsisinin veya finansman talebinin değil, başarılı bir pilot uygulamadan sonraki uzun vadeli büyüme hedefinin ifadesidir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 4)

Projenin temel amacı

CARBOBELISK, Batken’deki düşük verimli ve aşırı otlatılmış arazilerde 150 hektarlık pilot plantasyon kurmayı amaçlamaktadır. Proje şu hedefleri bir araya getirmektedir:

  • Bozulmuş mera ve marjinal arazilerin iyileştirilmesi,
  • Endüstriyel odun ve biyokütle üretimi,
  • Ağaçlar ve uzun ömürlü ahşap ürünler yoluyla karbon depolanması,
  • Toprak organik maddesi ve biyolojik etkinliğinin geliştirilmesi,
  • Rüzgâr ve erozyona karşı koruyucu plantasyon oluşturulması,
  • Yerel doğal ormanlar üzerindeki yakacak ve odun baskısının azaltılması,
  • Antepfıstığı, arıcılık ve istihdam yoluyla kırsal gelirin çeşitlendirilmesi,
  • Diğer kurak TDT bölgelerinde tekrarlanabilecek bir yatırım modelinin geliştirilmesi.

Proje yalnızca çevresel restorasyon faaliyeti olarak değil, zaman içinde gelir üretmesi beklenen bir plantasyon ormancılığı ve agroforestry modeli olarak kurgulanmıştır.

Önerilen uygulama sahaları

KAFLU tarafından 8–10 Temmuz 2026 tarihlerinde gerçekleştirilen saha incelemesi sonucunda iki alan önerilmiştir:

  • Toguz-Bulak: Yaklaşık 100 hektarlık ana saha. Yaklaşık 1.509 metre rakımda, düz veya az eğimli ve aşırı otlatılmış mera niteliğindedir. Yeraltı suyuna yaklaşık 100–130 metre derinlikte ulaşılabileceği düşünülmektedir.
  • Maksat–Kulundu: Yaklaşık 50 hektarlık ikinci saha. Yakınındaki rezervuardan pompa ve boru hattıyla sulama yapılması değerlendirilmektedir.

Başlangıçta incelenen Arka Orman İşletmesi sahası ise güvenilir su kaynağının bulunmaması ve su iletim maliyetinin yüksekliği nedeniyle proje tasarımından çıkarılmıştır.

Yerel yönetimler, arazilerin 20 yıla kadar kiralanmasına prensipte destek veren yazılar sunmuştur. Ancak rapor tarihi itibarıyla kesin arazi sınırları belirlenmemiş ve bağlayıcı kira sözleşmeleri imzalanmamıştır. Toprak, hidrojeoloji, su kalitesi ve sulama mühendisliği çalışmalarının da tamamlanması gerekmektedir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 5)

Plantasyon modeli

150 hektarlık alanın üç bileşene ayrılması planlanmaktadır:

  • 60 hektar Turbo plantasyonu: Hızlı biyokütle ve odun üretimi, rüzgâr perdesi ve karbon tutumu.
  • 45 hektar Turbo Obelisk plantasyonu: Düzgün ve homojen gövdeli, kaliteli endüstriyel odun üretimi ve uzun süreli karbon depolama.
  • 45 hektar Turbo Obelisk–antepfıstığı agroforestry alanı: Odun üretiminin gıda, kırsal gelir ve biyoçeşitlilik yararlarıyla birleştirilmesi.

Projenin ana üretim materyali Robinia pseudoacacia, diğer adıyla yalancı akasyadır. “Turbo”, tohumla üretilen seçilmiş materyali; “Turbo Obelisk” ise daha düzgün ve homojen gövde oluşturması amaçlanan, mikroçoğaltmayla üretilmiş klonal materyali ifade etmektedir.

Tam ölçekli dikimden önce 3–5 hektarlık bir deneme bloğu kurulması; yaşama, büyüme, su ihtiyacı ve çevresel uygunluk sonuçları olumlu olursa 150 hektara geçilmesi planlanmaktadır. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 6)

Karbon ve ölçülebilir hedefler

Proje kapsamında ikinci vejetasyon döneminin sonunda en az yüzde 80 yaşama oranı hedeflenmektedir. Toprak organik karbonu, azot, organik madde, pH, tuzluluk, bitki örtüsü, mikoriza faaliyetleri ve erozyon göstergelerinin düzenli olarak izlenmesi planlanmıştır.

Proje sahiplerinin tahminine göre yoğun Turbo plantasyonunda hektar başına yılda 22–25 ton, Turbo Obelisk modelinde ise 13–15 ton karbondioksit eşdeğeri biyolojik tutum sağlanabilecektir. Ancak bunlar Batken’de ölçülmüş sonuçlar değil, proje varsayımlarıdır.

Karbon kredisi geliri temel bütçeye dahil edilmemiştir. Proje, gelecekte Verra VCS, Gold Standard veya benzeri standartlara başvurmaya elverişli bir ölçüm ve kayıt sistemi kurmayı hedeflemektedir. Karbon standardı, kredi mülkiyeti, ilaveyet değerlendirmesi ve bağımsız doğrulama henüz kesinleşmemiştir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 8)

Proje ortakları

Projenin öngörülen uygulama yapısında dört ana kurum yer almaktadır:

  • Hungaroplant LLC / Silvanus Group: Lider başvuru sahibi; teknik tasarım, üretim materyali, bütçe, kalite kontrol ve raporlama.
  • KAFLU: Kırgızistan’daki yerel uygulama, arazi işlemleri, yerel makamlar ve toplumla ilişkiler, lojistik, işçilik ve saha raporlaması.
  • ELTE Üniversitesi: Toprak, bitki gelişimi ve karbon izleme metodolojisi ile bilimsel kalite güvencesi.
  • GÖNDER: TDT ve DPI ilişkileri, paydaş katılımı, politika iletişimi, kapasite geliştirme, karbon/ESG çalışmaları ve yaygınlaştırma.

Kırgızistan Su Kaynakları, Tarım ve İşleme Sanayii Bakanlığı, Orman Servisi, Kırgızistan Ulusal Bilimler Akademisi, su ve mera kullanıcı birlikleri, Toguz-Bulak ve Kulundu yerel yönetimleri ile bazı Macar kuruluşları destek mektubu sunmuştur.

Bu mektuplar kurumsal veya teknik desteği göstermektedir; ancak finansman taahhüdü, arazi kira sözleşmesi, odun alım garantisi veya bağlayıcı proje ortaklığı anlamına gelmemektedir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 9)

Bütçesi

Temmuz 2026’da hazırlanan ayrıntılı ön bütçeye göre projenin toplam maliyeti 2.053.850 ABD dolarıdır:

  • Proje ortaklarının öz ve ayni katkısı: 310.000 dolar
  • Talep edilen dış finansman: 1.743.850 dolar

Bütçenin yaklaşık yüzde 15,1’i proje ortaklarının katkısı olarak gösterilmiştir. Ancak bu katkının önemli bölümü arazi kirası, uzman zamanı, üretim materyali ve ekipman kullanımı gibi ayni katkılardan oluşmaktadır.

DPI çağrısının soru-cevap belgesinde ayni katkıların zorunlu yüzde 15 öz kaynak hesabında dikkate alınmayacağı belirtilmiştir. Bu nedenle CARBOBELISK’in katkı yapısının DPI tarafından yazılı olarak uygun bulunması veya nakdî katkı modelinin yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 11)

DPI değerlendirme süreci ve güncel durum

CARBOBELISK’in DPI sürecindeki temel gelişmeler şöyledir:

  • 31 Ekim 2025: İlk proje teklifinin hazırlanması.
  • 5 Kasım 2025: Teklifin DPI’ye sunulduğunun teyidi.
  • 31 Mart 2026: DPI’nin bağımsız değerlendirmesinin ardından projenin Proje Yapılandırma aşamasına seçilmesi.
  • 29 Haziran 2026: DPI’nin KG37 başvurusu için ayrıntılı açıklama ve ek belge istemesi.
  • 8–10 Temmuz 2026: Batken saha incelemesinin gerçekleştirilmesi.
  • 20 Temmuz 2026: Yeni bütçe, saha raporu, destek mektupları, kurumsal beyanlar ve ekip özgeçmişlerinden oluşan açıklama paketinin DPI’ye teslim edilmesi.
  • 23 Temmuz 2026: Henüz kesin finansman kararı veya imzalanmış hibe sözleşmesi bulunmaması.

Başvuru sahibinin ortaklarına gönderdiği mesajda 61 tekliften 15’inin yapılandırma aşamasına geçtiği ve CARBOBELISK’in Kırgızistan projeleri arasında ilk sırada olduğu ifade edilmiştir. Ancak sıralama bilgisi gayriresmîdir ve DPI’nin resmî seçim yazısında yer almamaktadır.

Dolayısıyla projenin mevcut statüsü şu şekilde ifade edilmelidir:

CARBOBELISK, DPI’nin ilk değerlendirmesini geçmiş ve ayrıntılı proje yapılandırma aşamasına alınmış bir proje teklifidir; henüz finanse edilmiş, sözleşmeye bağlanmış veya sahada uygulamaya geçmiş bir yatırım değildir.

Finansmanın yanında arazi kira sözleşmeleri, toprak ve su analizleri, sulama mühendisliği, fidan ithalat ve karantina izinleri, Robinia türünün çevresel uygunluğu, odun pazarı ve karbon sertifikasyonu gibi başlıkların tamamlanması beklenmektedir. CARBOBELISK_Proje_Hikayesi_Teyitli_Rapor_23_Temmuz_2026.docx (page 12)

Temmuz 2026 tarihli ayrıntılı ön bütçe ve açıklama eki incelendiğinde projenin toplam maliyeti 2.053.850 ABD doları olarak doğrulanmaktadır. Bütçe, henüz kesinleşmiş bir hibe veya uygulama sözleşmesi değil; sözleşme, satın alma, ayrıntılı mühendislik ve ortaklar arasındaki nihai anlaşmalara bağlı bir planlama bütçesidir.

Uygulama dönemlerine göre bütçe

Dönem Toplam bütçe Ayni/öz kaynak katkısı Dış finansman ihtiyacı
1. Aşama – 1 ve 2. yıllar 1.598.850 $ 150.000 $ 1.448.850 $
2. Aşama – 3–5. yıllar 355.000 $ 110.000 $ 245.000 $
3. Aşama – 6. yıl ve sonrası 100.000 $ 50.000 $ 50.000 $
Toplam 2.053.850 $ 310.000 $ 1.743.850 $

Buna göre proje bütçesinin yaklaşık %15,1’i ayni veya öz kaynak katkısından, yaklaşık %84,9’u ise dış finansmandan karşılanacaktır. Ayni katkı, 2.053.850 dolarlık toplamın içindedir; bütçeye ayrıca eklenecek bir tutar değildir. Preliminary Detailed Budget Sheet Breakdown, CARBOBELISK Project, July 2026.xlsx (SUM!A1:D19)

150 hektarlık plantasyonun kuruluş maliyeti

Birinci aşamanın temelini üç farklı plantasyon modeli oluşturmaktadır:

Plantasyon modeli Alan Hektar maliyeti Toplam
Turbo biyokütle plantasyonu 60 ha 8.600 $ 516.000 $
Turbo Obelisk endüstriyel odun plantasyonu 45 ha 9.480 $ 426.600 $
Obelisk ve aşılı Antep fıstığı agroforestry modeli 45 ha 8.250 $ 371.250 $
Toplam 150 ha — 1.313.850 $

Preliminary Detailed Budget Sheet Breakdown, CARBOBELISK Project, July 2026.xlsx (2×2 Turbo!A1:B16) Preliminary Detailed Budget Sheet Breakdown, CARBOBELISK Project, July 2026.xlsx (3.5×3.5 Obelisk!A1:B16) Preliminary Detailed Budget Sheet Breakdown, CARBOBELISK Project, July 2026.xlsx (Agroforestry!A1:B17)

Plantasyonların 1.313.850 dolarlık kuruluş bütçesi şu kalemlerden oluşmaktadır:

Harcama kalemi 150 hektar için toplam
Saha incelemesi, haritalama ve yerleşim planı 15.000 $
Turbo ve Obelisk fidanları ile aşılı Antep fıstığı materyali 516.600 $
Toprak hazırlığı 75.000 $
Çit yapımı 150.000 $
Dikim çalışmaları 54.750 $
Sulama sistemi kurulumu 138.000 $
Su temin altyapısı 76.500 $
Kuyu, pompa ve su çıkarma altyapısı 81.000 $
Makine ve ekipman 60.000 $
İlk iki yıllık saha bakımı 72.000 $
Saha izleme 30.000 $
Teknik denetim ve mühendislik desteği 45.000 $
Toplam 1.313.850 $

Plantasyon dışındaki bütçe kalemleri

150 hektarlık doğrudan kuruluş maliyetine ek olarak bütçede şu kalemler bulunmaktadır:

  • Plantasyonların 3–5. yıllardaki bakımı: 50.000 dolar
  • İzleme ve teknik gözetim: 60.000 dolar
  • GÖNDER’in politika savunuculuğu, bölgesel bilgilendirme, yayın ve konferans çalışmaları: 120.000 dolar
  • Seyahat ve konaklama giderleri: 80.000 dolar
  • ELTE Üniversitesi için ayrılan bütçe: 120.000 dolar
  • Proje ortaklarının ayni katkıları: 310.000 dolar

Ayni katkının ayrıntıları şöyledir:

  • KAFLU’nun arazinin 20 yıllık kullanımına ilişkin katkısı: 150.000 dolar
  • KAFLU uzmanlarının çalışma zamanı: 25.000 dolar
  • Hungaroplant tarafından sağlanacak üretim materyali: 30.000 dolar
  • Hungaroplant’ın plantasyon teknolojileri uzmanlığı: 45.000 dolar
  • ELTE’nin uzmanlık ekipmanı tahsisi: 40.000 dolar
  • GÖNDER uzmanlarının çalışma zamanı: 20.000 dolar

Sonuç olarak bütçenin yaklaşık 1,31 milyon doları doğrudan 150 hektarlık plantasyonların kurulmasına, kalan kısmı ise bakım, izleme, teknik destek, üniversite katkısı, bölgesel yaygınlaştırma, seyahat ve ortakların ayni katkılarına ayrılmıştır.