Aral Gölü havzasında bilim, tarım ve iklim diplomasisi: SATREPS BLUE Projesi neyi değiştirmeyi hedefliyor?

Japonya ve Özbekistan’dan üniversiteleri, kamu kurumlarını ve araştırma merkezlerini bir araya getiren SATREPS BLUE Projesi; Aral Gölü çevresinde suyun daha verimli kullanılması, tuzlanmış tarım arazilerinin yeniden üretime kazandırılması ve iklim değişikliğine dayanıklı yeni geçim modelleri oluşturulması için çalışıyor. Uydu verilerinden halofitlere, kum fırtınası erken uyarısından çiftçi gelirlerine uzanan proje, önemli bilimsel sonuçlar üretirken bu sonuçların sahada nasıl uygulanacağı konusunda da kritik bir sınav veriyor.

Aral Gölü’nün 1989’daki görünümü ile 2014’teki durumunu karşılaştıran uydu görüntüleri. Görsel: NASA; kolaj: Producercunningham. Görsel ABD’de kamu malı statüsündedir. Kaynak ve lisans: Wikimedia Commons — URL: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AralSea1989_2014.jpg

Orta Asya’nın en ağır çevre felaketlerinden biri olarak kabul edilen Aral Gölü’nün küçülmesi, yalnızca bir su kütlesinin kaybolması anlamına gelmiyor. Göl tabanının açığa çıkmasıyla oluşan tuzlu ve tozlu yüzeyler, tarım arazilerindeki tuzlanma, su kıtlığı, kum ve tuz fırtınaları, biyolojik çeşitlilik kaybı ve kırsal geçim kaynaklarının zayıflaması, krizin birbirini besleyen sonuçları arasında bulunuyor.

Bu çok katmanlı soruna bilimsel ve uygulanabilir çözümler geliştirmeyi hedefleyen girişimlerden biri de SATREPS BLUE Projesi.

Projenin resmî İngilizce adı, “Development of Innovative Climate Resilient Technologies for Monitoring and Controlling of Water Use Efficiency and Impact of Salinization on Crop Productivity and Livelihood in Aral Sea Region”.

Türkçeye, “Aral Gölü Bölgesi’nde su kullanım verimliliğinin izlenmesi ve kontrolü ile tuzlanmanın ürün verimliliği ve geçim kaynakları üzerindeki etkilerine yönelik yenilikçi, iklime dayanıklı teknolojilerin geliştirilmesi” şeklinde çevrilebilir.

Projenin resmî kaydı: JST – SATREPS BLUE Projesi — URL: https://www.jst.go.jp/global/english/kadai/r0201_uzbekistan.html

BLUE Projesi, Aral Gölü’nü eski sınırlarına döndürmeyi vadeden bir restorasyon projesi değil. Projenin daha ölçülebilir hedefi; ağır biçimde değişmiş Aral havzasında kalan suyun daha doğru yönetilmesi, tuzlanmış topraklarda üretimin devam ettirilebilmesi ve bölge halkının iklim değişikliğine karşı dayanıklılığının artırılması.

SATREPS nedir?

SATREPS, “Science and Technology Research Partnership for Sustainable Development”, yani Sürdürülebilir Kalkınma İçin Bilim ve Teknoloji Araştırma Ortaklığı programının kısaltması.

Programın ayrıntılı yapısı: JICA – SATREPS Programı — URL: https://www.jica.go.jp/english/activities/schemes/science/satreps.html

SATREPS, Japonya’nın bilimsel araştırma kapasitesi ile gelişmekte olan ülkelerin sahadaki ihtiyaçlarını ortak projelerde buluşturuyor. Program yalnızca akademik yayın üretmeyi değil, ortaya çıkan bilgi ve teknolojilerin toplum yararına uygulanmasını da amaçlıyor.

Programın Japonya tarafında şu kurumlar görev alıyor:

• Japonya Dışişleri Bakanlığı, resmî kalkınma işbirliği boyutunu destekliyor.
• Japonya Uluslararası İşbirliği Ajansı–JICA, teknik işbirliği, uzman görevlendirmeleri, araştırmacı değişimleri ve ekipman desteği süreçlerini yürütüyor. Kurumsal site: JICA — URL: https://www.jica.go.jp/english/
• Japonya Eğitim, Kültür, Spor, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı–MEXT ile Japonya Bilim ve Teknoloji Ajansı–JST, Japon araştırma kuruluşlarının bilimsel faaliyetlerini destekliyor. Kurumsal site: JST — URL: https://www.jst.go.jp/EN/
• Sağlık alanındaki SATREPS projelerinde Japonya Tıbbi Araştırma ve Geliştirme Ajansı–AMED araştırma tarafında görev alabiliyor.

Programın temel farkı, bilimsel araştırmayı resmî kalkınma yardımı ve sosyal uygulama hedefiyle birleştirmesi.

BLUE Projesi ne zaman başladı?

BLUE Projesi, 2020 mali yılında SATREPS programına kabul edildi. Ancak COVID-19 salgını, uluslararası seyahat kısıtlamaları, ekipman tedarikindeki gecikmeler ve Japon yenindeki değer kaybı, uygulama takvimini etkiledi.

JST ara değerlendirme raporunda — URL: https://www.jst.go.jp/global/kadai/hyouka/pdf/r0201_uzbekistan_mid-evaluation-report.pdf — fiilî araştırma dönemi Temmuz 2022–Temmuz 2027 olarak gösteriliyor.

Dolayısıyla 2020 projenin kabul yılı, 2022 ise kapsamlı uygulama döneminin başlangıcı olarak değerlendirilmeli.

JST’nin kısa proje sayfasında çalışma “Finished” olarak işaretlense de bu etiket diğer güncel kayıtlarla uyuşmuyor. JICA’nın Temmuz 2026’da güncellediği Özbekistan projeleri listesinde — URL: https://www.jica.go.jp/english/overseas/uzbekistan/Projects/index.html — BLUE hâlâ devam eden projeler arasında bulunuyor.

Güncel ve ayrıntılı belgeler birlikte değerlendirildiğinde projenin uygulama ve değerlendirme sürecinin 2026 itibarıyla devam ettiği, planlanan bitiş tarihinin ise Temmuz 2027 olduğu anlaşılıyor.

Projenin çıkış noktası: Su, tuz ve geçim kaynakları

Aral havzasındaki çevre krizinin başlıca tarihsel nedenlerinden biri, Sovyetler Birliği döneminde Amu Derya ve Sir Derya nehirlerinden, özellikle pamuk üretimine dayalı geniş ölçekli sulamalı tarım için yüksek miktarda su çekilmesiydi.

Yetersiz sulama ve drenaj altyapıları da önemli su kayıplarına ve tarım topraklarında tuz birikmesine yol açtı.

Gölün küçülmesinin ardından açığa çıkan taban, bugün Aralkum Çölü olarak adlandırılan geniş bir kurak alana dönüştü. Tuz ve toprak parçacıklarının rüzgârlarla taşınması, eski göl kıyılarının ötesine ulaşabilen çevresel ve toplumsal riskler oluşturdu.

Aral Gölü’ndeki değişimi yıllara göre gösteren etkileşimli uydu arşivi: NASA – World of Change: Shrinking Aral Sea — URL: https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/world-of-change/aral-sea/

BLUE Projesi bu nedenle sorunu yalnızca “daha az su kullanmak” şeklinde ele almıyor. Su döngüsü, meteoroloji, uydu gözlemleri, toprak tuzluluğu, sulama ve drenaj, bitki fizyolojisi, hayvancılık, yem üretimi, organik atıkların değerlendirilmesi ve kırsal ekonomi birlikte inceleniyor.

Altı temel araştırma alanı

JST’nin ara değerlendirme raporuna göre proje altı temel çalışma alanından oluşuyor.

1. Yarı gerçek zamanlı güneş radyasyonu verileri

Güneş radyasyonu; tarımsal üretim, buharlaşma ve bitkilerin su ihtiyacının hesaplanmasında kritik öneme sahip.

Uydu ve meteoroloji verilerinden yararlanılarak bölgenin enerji ve su dengesi hakkında düzenli bilgi üretilmesi hedefleniyor. Bu verilerin, bitkilerin ne zaman ve ne kadar sulanması gerektiğinin belirlenmesine katkı sağlaması bekleniyor.

2. Kum ve toz fırtınası erken uyarısı

Aral Gölü’nün kuruyan tabanı, kum, toz ve tuz taşınımının önemli kaynaklarından biri hâline geldi.

Proje, atmosfer ve uydu verileriyle kum ve toz fırtınalarının oluşumunu ve hareketini izlemeyi, mümkün olduğunda erken uyarı kapasitesi geliştirmeyi amaçlıyor.

3. Su kaynaklarının değerlendirilmesi

Uzun dönemli iklim kayıtları, hidrolojik modeller ve yer gözlem uydularından alınan veriler kullanılarak:

• Kullanılabilir su miktarı,
• Buharlaşma ve terleme kayıpları,
• Tarımsal su talebi,
• Gelecekteki iklim koşulları

değerlendiriliyor.

Amaç yalnızca bugünkü su miktarını ölçmek değil, iklim değişikliğinin gelecekteki su arzı üzerindeki etkisini de modellemek.

4. Bitkisel üretim, sulama ve drenaj

Toprak nemi ve elektriksel iletkenlik ölçümleriyle tarım arazilerindeki su ve tuz hareketleri izleniyor. Elektriksel iletkenlik, topraktaki tuzluluğun değerlendirilmesinde kullanılan temel göstergelerden biri.

Uydu görüntüleri, drone haritalaması ve saha sensörlerinin birlikte kullanılmasıyla ürünlerin gelişim durumu ve sulama sistemlerinin performansı hakkında bilgi elde edilmesi amaçlanıyor.

Projenin toprak nemi, tuzluluk ölçümü, drone uygulamaları ve halofit çalışmalarına ait resmî fotoğraf galerisi: JST – BLUE Projesi Fotoğraf Galerisi — URL: https://www.jst.go.jp/global/english/kadai/r0201_uzbekistan.html

5. Tuzcul tarım ve halofitler

Projenin en dikkat çekici bölümlerinden biri, yüksek tuzluluğa dayanabilen halofit bitkiler üzerinde yürütülen çalışmalar.

Halofitler, tuzlu toprak veya su koşullarında gelişebilen bitkiler. Bazı türler:

• Toprak iyileştirme,
• Hayvan yemi,
• Gıda,
• Biyoenerji,
• Endüstriyel biyolojik ürün

amaçlarıyla değerlendirilebiliyor.

Bununla birlikte her halofitin toprağı otomatik olarak “temizlediği” düşünülmemeli. Bazı türler tuzu bünyesinde biriktirirken bazıları tuzu kök çevresinden uzak tutuyor veya hücrelerinde tolere ediyor.

Tottori Üniversitesi, BLUE Projesi desteğiyle 2024’te Aralkum ve çevresindeki tuzcul bitkileri anlatan kapsamlı bir yayın hazırladı: Tottori Üniversitesi – Halophytes of the Aralkum Saline Desert and Adjacent Drylands — URL: https://www.alrc.tottori-u.ac.jp/english/news-detail.php?id=58

 

6. Tuzcul tarım araştırma ve eğitim altyapısı

Projenin kalıcı kurumsal hedefi, Özbekistan’da tuzcul tarım, iklim değişikliğine uyum ve arazi tuzluluğu yönetimi konusunda faaliyet gösterecek bir araştırma ve eğitim altyapısı oluşturmak.

Bu yapı, Saline Agriculture Development and Education Platform–SADEP, yani Tuzcul Tarım Geliştirme ve Eğitim Platformu olarak adlandırılıyor.

Ara değerlendirme raporuna göre SADEP’in laboratuvar ve tohum/gen bankası işlevi görecek tesisleri 2023’te inşa edildi. Platformun proje sona erdikten sonra da Özbek kurumları tarafından sürdürülmesi öngörülüyor.

Projenin merkezindeki model: CHMF

BLUE Projesi’nin nihai uygulama modeli, Circular Halophytes Mixed Farming–CHMF olarak adlandırılıyor. Kavram Türkçede “Döngüsel Tuzcul Karma Tarım” şeklinde karşılanabilir.

CHMF, tek bir bitkinin geniş alanlara ekilmesinden ziyade birbirini tamamlayan faaliyetlerin aynı üretim sistemi içinde birleştirilmesini öngörüyor:

• Tuzlu koşullara dayanıklı bitkiler yetiştirilecek.
• Bitkilerin bir bölümü hayvan yemi olarak değerlendirilecek.
• Hayvancılık faaliyetlerinden çıkan organik maddeler toprağın iyileştirilmesinde veya enerji üretiminde kullanılabilecek.
• Uygun alanlarda ormancılık, su ürünleri ve farklı tarımsal faaliyetler sisteme dâhil edilebilecek.
• Sulama ve drenaj kararları uydu ve saha verileriyle desteklenecek.
• Su, tuz, biyokütle ve organik atıkların sistem içindeki dolaşımı artırılacak.

Amaç, dışarıdan sürekli yüksek miktarda girdi gerektiren bir model yerine yerel kaynakları birbiriyle bağlantılı biçimde kullanan bir ekonomik yapı oluşturmak.

Japonya tarafındaki paydaşlar

Kyoto Üniversitesi

Kyoto Üniversitesi — URL: https://www.kyoto-u.ac.jp/en — projenin Japonya tarafındaki öncü araştırma kurumu.

Japon baş araştırmacı Prof. Kenji Tanaka, hidroloji, hidrometeoroloji, su kaynakları mühendisliği ve iklim değişikliğinin su kaynakları üzerindeki etkileri konusunda çalışıyor.

Kobe Üniversitesi

Kobe Üniversitesi — URL: https://www.kobe-u.ac.jp/en/ — sulama ve drenaj, bölgesel planlama, uzaktan algılama ve geniş sulama alanlarında tuzluluk yönetimi alanlarında katkı sağlıyor.

Chiba Üniversitesi

Chiba Üniversitesi — URL: https://www.chiba-u.jp/e/ — uydu klimatolojisi ve hidroloji alanındaki uzmanlığıyla projede yer alıyor.

Üniversiteden Atsushi Higuchi, farklı yer gözlem uydularından alınan verilerle çevresel değişimleri analiz ediyor.

Mie Üniversitesi

Mie Üniversitesi — URL: https://www.mie-u.ac.jp/en/ — bitkilerin su kullanımı, tuza dayanıklılığı ve kurak koşullardaki yaşama stratejileri üzerine çalışıyor.

Naoko Matsuo ve Kristina Toderich, bitki fizyolojisi, ekoloji ve halofitlerin tarımsal potansiyeliyle bağlantılı çalışmalarda öne çıkıyor.

Kitakyushu Üniversitesi

Kitakyushu Üniversitesi — URL: https://www.kitakyu-u.ac.jp/lang-en/ — biyolojik atık su arıtımı ve organik atıkların yeniden değerlendirilmesi alanındaki uzmanlığıyla döngüsel üretim modeline katkı veriyor.

Tottori Üniversitesi

Tottori Üniversitesi — URL: https://www.tottori-u.ac.jp/english/ — kurak alanlar, çöl ve mera bitkileri ile tuzcul tarım araştırmalarında rol üstleniyor.

Özbekistan tarafındaki paydaşlar

Aral Gölü Havzası Uluslararası İnovasyon Merkezi–IICAS

IICAS — URL: https://iic-aralsea.uz/ — projenin Özbekistan tarafındaki lider araştırma kurumu.

Özbek tarafı baş araştırmacısı Baxitjan Sagidullaevich Xabibullaev, merkezin direktörü. IICAS’ın saha uygulamaları ve SADEP’in proje sonrasında sürdürülmesinde merkezi rol üstlenmesi planlanıyor.

Uzhydromet

Uzhydromet — URL: https://hydromet.uz/ — meteorolojik gözlemler, iklim verileri, su kaynaklarının takibi ve kum fırtınası erken uyarı sistemleri açısından kritik paydaşlardan biri.

TIIAME Ulusal Araştırma Üniversitesi

TIIAME Ulusal Araştırma Üniversitesi — URL: https://tiiame.uz/en — Özbekistan’ın sulama, drenaj, arazi yönetimi, çevre ve tarım mühendisliği alanlarındaki önde gelen yükseköğretim kurumlarından biri.

Üniversite; su-toprak araştırmaları, yerel araştırmacıların yetiştirilmesi ve bilimsel bilginin eğitim yoluyla yaygınlaştırılması süreçlerinde yer alıyor.

Özbekistan Ulusal Üniversitesi

Özbekistan Ulusal Üniversitesi — URL: https://nuu.uz/en/ — bilimsel araştırma ve insan kaynağı geliştirme ortaklarından biri.

Üniversite bağlantılı etkinlik kayıtlarında Yoshiko Ozawa, BLUE Projesi koordinatörü olarak tanıtıldı. Ozawa’nın JICA uzmanı sıfatıyla kurumlar arası iletişim ve sonuçların karar vericilere aktarılması süreçlerinde görev yaptığı bildiriliyor.

Özbek Tasarım Araştırma Enstitüsü–UZGIP

Kurum; sulama, arazi ve tarımsal altyapı çözümlerinin teknik tasarım ve uygulama boyutuyla ilişkili paydaşlar arasında bulunuyor.

Taşkent Devlet Tarım Üniversitesi Nukus Şubesi

Nukus, Aral krizinin etkilerinin en yoğun hissedildiği Karakalpakistan’ın merkezi. Üniversitenin Nukus Şubesi; tarla uygulamaları, yerel koşulların incelenmesi, öğrenci eğitimi ve bölgesel paydaşlara erişim bakımından stratejik konumda.

Ara değerlendirme: Bilimsel potansiyel yüksek, uygulama yolu yeterince net değil

JST’nin bağımsız ara değerlendirmesinde projeye A- notu verildi. Bu not, çalışmaların genel olarak planlanan düzeye yakın yürüdüğünü ve belirli sonuçların beklendiğini ifade ediyor.

Olumlu bulunan başlıklar arasında:

• Yarı gerçek zamanlı güneş radyasyonu verileri,
• Kum fırtınası erken uyarı sistemi,
• Su kaynakları modellemesi,
• Halofit araştırmaları,
• Toprak nemi ve tuzluluk ölçümlerinin başlaması

yer alıyor.

Ancak değerlendirme raporu önemli sorunlara da dikkat çekiyor:

• Araştırma gruplarının sonuçları yeterince bütünleştirilmiş değil.
• Özbek araştırmacıların bazı teknik alanlardaki katılımı sınırlı kaldı.
• Japon ve Özbek araştırmacıların ortak yayınlarının artırılması gerekiyor.
• Uydu verilerinin çiftçilerin günlük kararlarına nasıl aktarılacağı net değil.
• CHMF modelinin pazar, maliyet ve gelir boyutu henüz yeterince somutlaştırılmış değil.
• Bilimsel çıktıların çiftçi düzeyinde sosyal uygulamaya dönüşme yolu açıklaştırılmalı.

Projenin başarısı yalnızca kaç cihaz kurulduğu veya kaç akademik yayın üretildiğiyle değil; bilginin çiftçinin sulama kararını, ürün tercihini, gelirini ve kuraklığa dayanıklılığını gerçekten değiştirip değiştirmediğiyle ölçülecek.

COP29’da uluslararası vitrine çıktı

BLUE-SATREPS Projesi, 14 Kasım 2024’te Bakü’de düzenlenen COP29 kapsamında Özbekistan Pavyonu’nda uluslararası kamuoyuna tanıtıldı.

Etkinlik kaydı ve fotoğrafları: JICA – COP29 BLUE-SATREPS Etkinliği — URL: https://www.jica.go.jp/english/information/seminar/2024/1558373_52236.html

Toplantıda su verimliliği, toprak bozulması, tuzlanmış arazilerin restorasyonu ve halofitlerin kullanılması ele alındı. Kenji Tanaka, Aral havzasındaki su arzı ve talebinin uzun dönemli modellerle değerlendirilmesini; Kristina Toderich ise tuzlu çöl alanlarındaki halofitlerin korunmasını ve ekonomik kullanımını anlattı.

Türkiye açısından neden önemli?

Su kıtlığı, yanlış sulama, toprak tuzluluğu ve kuraklık yalnızca Orta Asya’nın sorunları değil.

Türkiye’de özellikle kapalı havzalar, yoğun sulama yapılan ovalar ve kurak-yarı kurak tarım bölgelerinde su verimliliği ve toprak tuzluluğu giderek daha önemli hâle geliyor.

BLUE Projesi’nde geliştirilen şu yaklaşımlar Türkiye açısından da izlenmeye değer:

• Uydu ve saha sensörlerinin birlikte kullanıldığı sulama yönetimi,
• Toprak nemi ve tuzluluğunun sürekli izlenmesi,
• Tuzluluğa dayanıklı alternatif ürünler,
• Halofitlerin yem, gıda veya biyolojik ürün olarak değerlendirilmesi,
• Tarım, hayvancılık ve organik atık yönetiminin döngüsel sistemlerde birleştirilmesi,
• Kuraklık ve toz fırtınalarına yönelik erken uyarı sistemleri,
• Araştırma sonuçlarını çiftçiye ulaştıracak eğitim merkezleri.

Ancak Aral havzasında geliştirilen bir modelin Türkiye’ye doğrudan kopyalanması mümkün değil. Toprak, su kalitesi, bitki türleri, pazar yapısı, çiftçi ölçeği ve hukuki düzenlemeler farklılık gösteriyor.

Bilimsel araştırmadan yerel dönüşüme

SATREPS BLUE, çevresel krizlerin yalnızca mühendislik veya yalnızca tarım bilimiyle çözülemeyeceğini gösteren kapsamlı bir araştırma ortaklığı.

Uydu gözlemleri suyun ve toprağın durumunu gösterebilir. Halofit araştırmaları tuzlu araziler için yeni ürün seçenekleri geliştirebilir. Sulama modelleri su kayıplarını azaltabilir. Eğitim platformları yerel uzman yetiştirebilir.

Ancak bütün bu bileşenlerin çiftçinin geçim kaynağına, uygulanabilir kamu politikasına ve sürdürülebilir yerel ekonomiye dönüşmesi gerekiyor.

BLUE Projesi’nin önündeki asıl sınav burada başlıyor: Bilimsel olarak mümkün olanı, toplumsal ve ekonomik olarak uygulanabilir hâle getirmek.

Proje bu geçişi başarabilirse yalnızca Aral Gölü çevresine değil, su kıtlığı ve toprak tuzluluğuyla karşı karşıya bulunan dünyanın diğer kurak bölgelerine de örnek olabilir.

Başaramazsa geride değerli veriler ve akademik çalışmalar bıraksa bile hedeflenen döngüsel tarım modelinin sahadaki etkisi sınırlı kalabilir.

Bu nedenle BLUE, yalnızca Aral Gölü hakkında yürütülen bir çevre projesi değil; uluslararası bilim ortaklıklarının yerel yaşamı gerçekten değiştirip değiştiremeyeceğini gösterecek önemli bir uygulama testi niteliğinde.

 

Not:

1- Yoshiko Ozawa ile 14 Ağustos 2026 tarihinde Green Üniversite’de görüştüm.

2-Aral Gölü Havzası Uluslararası İnovasyon Merkezi’ni 13 Ağustos 2026 günü ziyaret ettim.